จิตรกรรมภูมิทัศน์ (Landscape Painting) ในศตวรรษที่ 19 นำเสนอบรรยากาศ ณ ชั่วขณะ เมฆและไอน้ำที่พร้อมจะเปลี่ยนรูปทันทีที่เรากระพริบตา ขอบของวัตถุที่ดูจะกลืนไปกับสีรอบๆ จิตรกรอิมเพรสชันนิสม์นำเสนอรอยตวัดฝีแปรง เพื่อเน้นคุณภาพของแสงที่เกิดขึ้นตรงหน้า (1. Haystack, Hazy Sunshine, 1891, Claude Monet) ต้นข้าวสาลีและ สนไซปรัสเต้นรำกับเมฆโดยมีท้องฟ้าสีเขียวอ่อนเป็นพยาน (2. Wheat Field with Cypresses, 1889, Vincent van Gogh)
.
ผนังภายในอาคารโรมันโบราณในเมืองปอมเปอี (ศตวรรษที่ 1) ถูกฉาบด้วยภาพแม่น้ำ ต้นไม้ บ้านเรือน คนสู้กับสัตว์ (ภาพ 3.) แม้ว่าภาพทิวทัศน์ในยุโรปจะมีจุดเริ่มต้นมาอย่างยาวนาน แต่กลับไม่ใช่เนื้อหาหลักในงานจิตนกรรมจนกระทั่งยุคกลาง (ศตวรรษที่ 5- 15)
.
ในประเทศจีน ศิลปินในสมัยราชวงศ์ซ่ง (ค.ศ. 960- 1279) พัฒนาเทคนิคการวาดภูมิทัศน์โดยใช้พู่กัน (ภาพ 4.) ภาพปรากฏการณ์ในธรรมชาติสะท้อนหลักความเชื่อในลัทธิเต๋า ภูเขาจากหมึกจีนบนม้วนกระดาษคือสัญลักษณ์ของความมั่นคง ศิลปินวางส่วนที่สมจริงไว้ด้านหน้าของภาพ (Foreground) ในขณะที่เปิดพื้นหลัง (Background) เพื่อทำลายขอบเขตของภาพ
.
องค์ประกอบสำคัญของภาพเขียนทิวทัศน์คือท้องฟ้าและก้อนเมฆ เราเรียกภาพเขียนภูมิทัศน์ฟ้า (Skyscape), ภูมิทัศน์เมฆ (Cloudscape)
.
ในเมืองเซียน่า (Siena) ท้องฟ้าในภาพเขียนประดับแท่นบูชายุคกลางเป็นสีทอง (5. The Maestà, 1308–1311, วาดโดย Duccio di Buoninsegna) ตรงกลางด้านหน้าเป็นภาพพระแม่มารีและพระบุตรประทับอยู่กับเหล่าเทพและวิสุทธิชน ล้อมรอบด้วยฉากอื่นๆอีกจำนวน 43 เหตุการณ์ ท้องฟ้าสีทองที่เชื่อมโยงแต่ละเหตุการณ์และภาพแต่ละชิ้นเข้าด้วยกัน
.
ภาพจิตรกรรมฝาผนังแบบปูนเปียก (fresco) โดย Giotto ในวิหาร Scrovegni Chapel เมืองปาดัว (Padua) (ภาพ 6.) สร้างมิติในภาพโดยการใช้ท้องฟ้าพื้นหลังสีน้ำเงิน ตัดกับภาพเหตุการณ์ด้านหน้า แม้ว่าแต่ละฉากจะถูกแบ่งด้วยกรอบ แต่สีน้ำเงินในแต่ละฉากทำให้รู้สึกถึงความเชื่อมต่อกันของท้องฟ้าจากผนังถึงฝ้าเพดานโค้ง สร้างความเป็นภายนอก (Exterior) ภายในอาคาร
.
ศิลปินเวนีซ Giovanni Bellini เสนอภาพท้องฟ้า ช่วงเวลาก่อนแสงอาทิตย์หายไปจากวันในภาพ 7. Agony in the Garden (1459–1465)
.
ภาพเขียนในยุคฟื้นฟูศิลปะวิทยาการนำเสนอเรื่องราวภายใต้แสงอมเหลืองที่ขับสีสันของอาภรณ์ให้เด่นชัด โดยมีทิวทัศน์ ท้องฟ้าสีฟ้า และก้อนเมฆสีขาวเป็นองค์ประกอบรองอยู่ด้านหลังไกลๆ (8. Madonna of the Goldfinch, Raphael, 1505–1506)
.
ทหารนับพันมีขนาดเพียงจุด อาทิตย์อัสดงด้านบนบอกเล่าความพ่ายแพ้ของเปอร์เซียในศึกครั้งนี้ 9.1. The Battle of Alexander at Issus, 1529 โดย Albrecht Altdorfer ศิลปินผู้เขียนภาพ 9.2 Danube landscape near Regensburg (1528) ยังถือว่าเป็นจิตรกรรมภูมิทัศน์ชิ้นแรกที่ไม่เน้นเนื้อหา หรือเรื่องราวเทพปกรณัม หรือความเชื่อทางศาสนา
.
แสงจันทร์ตัดผ่านความมืด ใบหน้าและพื้นด้านล่างฉาบด้วยแสงนวล ศิลปินแสดงความทึบและความโปร่งของก้อนเมฆผ่านน้ำหนักของความสว่างและความมืด 10. The Agony in the Garden, 1510, Jan Gossaert
.
แต่ละฤดูมีสภาวะแสงที่แตกต่างกัน ภาพ 11. The Harvesters วาดในปีค.ศ. 1565 โดยศิลปิน Pieter Bruegel the Elder เป็นหนึ่งในภาพชุดฤดูต่างๆ ในภาพนี้พระอาทิตย์ซ่อนหลังท้องฟ้าสีเทาหม่น กลืนภูเขาและทะเลในฉากหลัง แสงสม่ำเสอไม่ทำให้เกิดเงาที่พื้น สีเขียวของแนวต้นไม้อยู่ระหว่างท้องฟ้าและสีเหลืองของข้าวสาลี ใต้ต้นไม้คนงานจับกลุ่มพักทานอาหาร บางคนยังคงง่วนกับงานของตัวเอง
.
ใต้เงาสีดำบนท้องฟ้า El Greco นำเสนอสภาพอากาศเมือง Toledo (12. View of Toledo, 1596–1600) ภาพเมืองที่รายล้อมด้วยต้นไม้กลายเป็นสิ่งที่พบเห็นได้ในงานเขียนภาพทิวทัศน์ในทวีปยุโรป พื้นด้านหน้าสีน้ำตาล ต้นไม้สีเขียว ท้องฟ้า เป็นกลุ่มสีที่เราพบเห็นได้ทั่วไปในภาพเขียนทิวทัศน์
.
ศิลปินชาวดัตช์ในช่วงศตวรรษที่ 17 มีส่วนสำคัญที่ทำให้เรากลับมามองธรรมชาติและชนบท ผู้ชมภาพรู้สึกสดชื่นเมื่อมองภาพทิวทัศน์ คล้ายกับยาถอนพิษที่ปนเปื้อนจากการอาศัยในเมืองใหญ่ สัดส่วนของท้องฟ้าและแผ่นดินเปลี่ยนไป สามในสี่ส่วนของภาพเป็นพื้นที่ของก้อนเมฆ เมื่อถึงช่วงปลายศตวรรษที่ 17
.
เราเห็นศิลปินนำเสนอ Dynamic ของภาพผ่านองค์ประกอบเช่น เสากระโดงเรือเอียงตามแรงลม ธงปลิว แสงกระทบยอดคลื่น (13. Ships in a Storm on a Rocky Coast, 1614-1618, Jan Porcellis) ในขณะเดียวกันความสงบนิ่งของท้องน้ำทำให้เกิดเงาบนผืนน้ำ (14. Shipping in a Calm at Flushing with a States General Yacht Firing a Salute, 1649, Jan van de Cappelle) ภาพคนขดตัวใต้อภรณ์สีเข้ม ทะเลสาบกลายเป็นน้ำแข็ง ทำให้เรารู้สึกถึงความเย็นในสายลม (15. Winter Landscape with Skaters, 1608, Hendrick Avercamp)
.
สี, แสง, เงา, คน, ต้นข้าวลาสี, ใบไม้, กิ่งไม้, เสากระโดงเรือ เป็นองค์ประกอบที่ศิลปินใช้เพื่อหยุดเวลา บันทึกบรรยากาศบนผืนผ้าใบ ภาพเขียนภูมิทัศน์ส่งผ่านบรรยากาศเฉพาะของแต่ละฤดูกาล คล้ายกับดนตรี รูปแบบการเรียงตัวและเว้นช่วงของโน๊ตทำให้เรานึกถึงช่วงหนึ่ง เช่น ฝนตก หรือสัปดาห์ก่อนและหลังวันคริสต์มาส
.
ผมมีเพลงแนะนำในช่วงเวลาเปลี่ยนปี เพลง Fair Play ขับร้องโดย Van Morrison อัลบั้ม Veedon Fleece ปีค.ศ. 1974 เหมาะกับเวลาอยู่บ้าน ช่วงสายๆมองแดดและเงาที่ลอดใบต้นมะม่วงเต้นระบำผ่านกระจก ขณะนั่งบนโซฟาสีเขียว ฝุ่นในอากาศเตือนให้เราต้องทำความสะอาด เปิดพัดลมเบอร์สองแทนละกัน หากฟังช่วงโพล้เพล้อาจทำให้บรรยากาศเหงาเหมือนนั่งในปราสาทที่สก็อตแลนด์ ขอให้เปิดเพลง Here Comes the Sun โดยคณะ The Beatles อัลบั้ม Abbey Road เสียงกีตาร์พาเราโยกตามจังหวะกลับมา คล้ายการนั่งรถไฟย้อนเวลาไป-กลับ 😎
.
ผนังภายในอาคารโรมันโบราณในเมืองปอมเปอี (ศตวรรษที่ 1) ถูกฉาบด้วยภาพแม่น้ำ ต้นไม้ บ้านเรือน คนสู้กับสัตว์ (ภาพ 3.) แม้ว่าภาพทิวทัศน์ในยุโรปจะมีจุดเริ่มต้นมาอย่างยาวนาน แต่กลับไม่ใช่เนื้อหาหลักในงานจิตนกรรมจนกระทั่งยุคกลาง (ศตวรรษที่ 5- 15)
.
ในประเทศจีน ศิลปินในสมัยราชวงศ์ซ่ง (ค.ศ. 960- 1279) พัฒนาเทคนิคการวาดภูมิทัศน์โดยใช้พู่กัน (ภาพ 4.) ภาพปรากฏการณ์ในธรรมชาติสะท้อนหลักความเชื่อในลัทธิเต๋า ภูเขาจากหมึกจีนบนม้วนกระดาษคือสัญลักษณ์ของความมั่นคง ศิลปินวางส่วนที่สมจริงไว้ด้านหน้าของภาพ (Foreground) ในขณะที่เปิดพื้นหลัง (Background) เพื่อทำลายขอบเขตของภาพ
.
องค์ประกอบสำคัญของภาพเขียนทิวทัศน์คือท้องฟ้าและก้อนเมฆ เราเรียกภาพเขียนภูมิทัศน์ฟ้า (Skyscape), ภูมิทัศน์เมฆ (Cloudscape)
.
ในเมืองเซียน่า (Siena) ท้องฟ้าในภาพเขียนประดับแท่นบูชายุคกลางเป็นสีทอง (5. The Maestà, 1308–1311, วาดโดย Duccio di Buoninsegna) ตรงกลางด้านหน้าเป็นภาพพระแม่มารีและพระบุตรประทับอยู่กับเหล่าเทพและวิสุทธิชน ล้อมรอบด้วยฉากอื่นๆอีกจำนวน 43 เหตุการณ์ ท้องฟ้าสีทองที่เชื่อมโยงแต่ละเหตุการณ์และภาพแต่ละชิ้นเข้าด้วยกัน
.
ภาพจิตรกรรมฝาผนังแบบปูนเปียก (fresco) โดย Giotto ในวิหาร Scrovegni Chapel เมืองปาดัว (Padua) (ภาพ 6.) สร้างมิติในภาพโดยการใช้ท้องฟ้าพื้นหลังสีน้ำเงิน ตัดกับภาพเหตุการณ์ด้านหน้า แม้ว่าแต่ละฉากจะถูกแบ่งด้วยกรอบ แต่สีน้ำเงินในแต่ละฉากทำให้รู้สึกถึงความเชื่อมต่อกันของท้องฟ้าจากผนังถึงฝ้าเพดานโค้ง สร้างความเป็นภายนอก (Exterior) ภายในอาคาร
.
ศิลปินเวนีซ Giovanni Bellini เสนอภาพท้องฟ้า ช่วงเวลาก่อนแสงอาทิตย์หายไปจากวันในภาพ 7. Agony in the Garden (1459–1465)
.
ภาพเขียนในยุคฟื้นฟูศิลปะวิทยาการนำเสนอเรื่องราวภายใต้แสงอมเหลืองที่ขับสีสันของอาภรณ์ให้เด่นชัด โดยมีทิวทัศน์ ท้องฟ้าสีฟ้า และก้อนเมฆสีขาวเป็นองค์ประกอบรองอยู่ด้านหลังไกลๆ (8. Madonna of the Goldfinch, Raphael, 1505–1506)
.
ทหารนับพันมีขนาดเพียงจุด อาทิตย์อัสดงด้านบนบอกเล่าความพ่ายแพ้ของเปอร์เซียในศึกครั้งนี้ 9.1. The Battle of Alexander at Issus, 1529 โดย Albrecht Altdorfer ศิลปินผู้เขียนภาพ 9.2 Danube landscape near Regensburg (1528) ยังถือว่าเป็นจิตรกรรมภูมิทัศน์ชิ้นแรกที่ไม่เน้นเนื้อหา หรือเรื่องราวเทพปกรณัม หรือความเชื่อทางศาสนา
.
แสงจันทร์ตัดผ่านความมืด ใบหน้าและพื้นด้านล่างฉาบด้วยแสงนวล ศิลปินแสดงความทึบและความโปร่งของก้อนเมฆผ่านน้ำหนักของความสว่างและความมืด 10. The Agony in the Garden, 1510, Jan Gossaert
.
แต่ละฤดูมีสภาวะแสงที่แตกต่างกัน ภาพ 11. The Harvesters วาดในปีค.ศ. 1565 โดยศิลปิน Pieter Bruegel the Elder เป็นหนึ่งในภาพชุดฤดูต่างๆ ในภาพนี้พระอาทิตย์ซ่อนหลังท้องฟ้าสีเทาหม่น กลืนภูเขาและทะเลในฉากหลัง แสงสม่ำเสอไม่ทำให้เกิดเงาที่พื้น สีเขียวของแนวต้นไม้อยู่ระหว่างท้องฟ้าและสีเหลืองของข้าวสาลี ใต้ต้นไม้คนงานจับกลุ่มพักทานอาหาร บางคนยังคงง่วนกับงานของตัวเอง
.
ใต้เงาสีดำบนท้องฟ้า El Greco นำเสนอสภาพอากาศเมือง Toledo (12. View of Toledo, 1596–1600) ภาพเมืองที่รายล้อมด้วยต้นไม้กลายเป็นสิ่งที่พบเห็นได้ในงานเขียนภาพทิวทัศน์ในทวีปยุโรป พื้นด้านหน้าสีน้ำตาล ต้นไม้สีเขียว ท้องฟ้า เป็นกลุ่มสีที่เราพบเห็นได้ทั่วไปในภาพเขียนทิวทัศน์
.
ศิลปินชาวดัตช์ในช่วงศตวรรษที่ 17 มีส่วนสำคัญที่ทำให้เรากลับมามองธรรมชาติและชนบท ผู้ชมภาพรู้สึกสดชื่นเมื่อมองภาพทิวทัศน์ คล้ายกับยาถอนพิษที่ปนเปื้อนจากการอาศัยในเมืองใหญ่ สัดส่วนของท้องฟ้าและแผ่นดินเปลี่ยนไป สามในสี่ส่วนของภาพเป็นพื้นที่ของก้อนเมฆ เมื่อถึงช่วงปลายศตวรรษที่ 17
.
เราเห็นศิลปินนำเสนอ Dynamic ของภาพผ่านองค์ประกอบเช่น เสากระโดงเรือเอียงตามแรงลม ธงปลิว แสงกระทบยอดคลื่น (13. Ships in a Storm on a Rocky Coast, 1614-1618, Jan Porcellis) ในขณะเดียวกันความสงบนิ่งของท้องน้ำทำให้เกิดเงาบนผืนน้ำ (14. Shipping in a Calm at Flushing with a States General Yacht Firing a Salute, 1649, Jan van de Cappelle) ภาพคนขดตัวใต้อภรณ์สีเข้ม ทะเลสาบกลายเป็นน้ำแข็ง ทำให้เรารู้สึกถึงความเย็นในสายลม (15. Winter Landscape with Skaters, 1608, Hendrick Avercamp)
.
สี, แสง, เงา, คน, ต้นข้าวลาสี, ใบไม้, กิ่งไม้, เสากระโดงเรือ เป็นองค์ประกอบที่ศิลปินใช้เพื่อหยุดเวลา บันทึกบรรยากาศบนผืนผ้าใบ ภาพเขียนภูมิทัศน์ส่งผ่านบรรยากาศเฉพาะของแต่ละฤดูกาล คล้ายกับดนตรี รูปแบบการเรียงตัวและเว้นช่วงของโน๊ตทำให้เรานึกถึงช่วงหนึ่ง เช่น ฝนตก หรือสัปดาห์ก่อนและหลังวันคริสต์มาส
.
ผมมีเพลงแนะนำในช่วงเวลาเปลี่ยนปี เพลง Fair Play ขับร้องโดย Van Morrison อัลบั้ม Veedon Fleece ปีค.ศ. 1974 เหมาะกับเวลาอยู่บ้าน ช่วงสายๆมองแดดและเงาที่ลอดใบต้นมะม่วงเต้นระบำผ่านกระจก ขณะนั่งบนโซฟาสีเขียว ฝุ่นในอากาศเตือนให้เราต้องทำความสะอาด เปิดพัดลมเบอร์สองแทนละกัน หากฟังช่วงโพล้เพล้อาจทำให้บรรยากาศเหงาเหมือนนั่งในปราสาทที่สก็อตแลนด์ ขอให้เปิดเพลง Here Comes the Sun โดยคณะ The Beatles อัลบั้ม Abbey Road เสียงกีตาร์พาเราโยกตามจังหวะกลับมา คล้ายการนั่งรถไฟย้อนเวลาไป-กลับ 😎
